मोबाईल : सुखकर जीवनाचा साथीदार

मोबाईल : सुखकर जीवनाचा

 साथीदार 

                         मोबाईलचा वापर हे मानवी जीवनाचा अविभाज्य अंग झालेला आहे. प्रत्येकाला मोबाईल हा अत्यंत आवश्यक असे उपकरण ठरलेले आहे. याच मोबाईल द्वारे बहुतांश कामे करता येणे आपल्याला शक्य झालेले आहे. तरीही मानवी जीवनामध्ये त्याचे कितीही महत्त्व असले तरी त्याचा वापर आपण आपला सद्विवेक वापरूनच करायला हवा.

                                एकविसाव्या शतकात मानवी जीवनावर सर्वाधिक प्रभाव टाकणारे साधन कोणते असेल, तर त्याचे उत्तर निःसंशयपणे मोबाईल फोन असेल. संवाद, शिक्षण, व्यवहार, आरोग्य, करमणूक—जीवनातील प्रत्येक क्षेत्रात मोबाईलने क्रांती घडवून आणली आहे. मात्र या क्रांतीबरोबरच एक प्रश्न सतत उपस्थित राहतो: मोबाईल आपले जीवन अधिक सुखकर करतो आहे की तो आपल्यालाच आपल्या वेळेचा, नात्यांचा आणि आरोग्याचा कैदी बनवत आहे?

                          मोबाईलचा सुयोग्य वापर मानवी जीवन सुलभ, वेगवान आणि सुरक्षित बनवू शकतो, हे निर्विवाद आहे. आज एका बटणावर जगातील कोणतीही माहिती उपलब्ध आहे. विद्यार्थी ऑनलाईन शिक्षण घेत आहेत, शेतकरी हवामानाचा अंदाज पाहून पीक नियोजन करत आहेत, तर सामान्य नागरिक डिजिटल व्यवहारांमुळे बँकेच्या रांगेत उभे राहण्यापासून मुक्त झाले आहेत. मोबाईलमुळे वेळ आणि श्रमांची बचत होऊन कार्यक्षमता वाढली आहे.

                           संवादाच्या क्षेत्रात मोबाईलने अंतर पुसून टाकले आहे. विदेशात असलेली मुले वृद्ध पालकांशी रोज व्हिडिओ कॉलद्वारे संवाद साधू शकतात. आपत्कालीन प्रसंगी मदत मिळवणे अधिक सोपे झाले आहे. एकेकाळी पत्रांची वाट पाहणारा समाज आज क्षणात भावना व्यक्त करू शकतो. ही सुविधा मानवी नातेसंबंध अधिक दृढ करणारी ठरू शकते—पण ती वापरण्याची समज असली तरच.

आरोग्याच्या दृष्टीनेही मोबाईल उपयुक्त ठरत आहे. टेलिमेडिसिन, आरोग्य अ‍ॅप्स, ऑनलाइन सल्ले यांमुळे दुर्गम भागातील रुग्णांनाही वैद्यकीय मार्गदर्शन मिळू लागले आहे. व्यायाम, चालणे, झोप यांचे नियोजन मोबाईल अ‍ॅप्सद्वारे शक्य झाले आहे. सरकारी सेवा, आरोग्य विमा, आपत्कालीन क्रमांक—या सर्व गोष्टी एका उपकरणात सामावल्या आहेत. हा बदल सुखकर जीवनाच्या दिशेने नेणारा आहे.

                               मात्र या सकारात्मक चित्रामागे एक गंभीर वास्तव दडलेले आहे. मोबाईलचा अतिरेकी वापर आज नव्या सामाजिक समस्यांना जन्म देत आहे. सतत स्क्रीनकडे पाहिल्याने डोळ्यांचे विकार, मान व पाठदुखी वाढत आहेत. मानसिक आरोग्यावर त्याचा गंभीर परिणाम होत आहे—एकाग्रतेचा अभाव, चिडचिड, नैराश्य आणि एकटेपणा वाढतो आहे. विशेषतः मुलांमध्ये मोबाईलचे व्यसन ही चिंतेची बाब बनली आहे.

                          कुटुंब एकत्र असतानाही प्रत्येक जण स्वतःच्या स्क्रीनमध्ये गुंतलेला दिसतो. संवाद आहे, पण समज नाही; संपर्क आहे, पण संवेदना नाहीत. सामाजिक माध्यमांवरील कृत्रिम जग वास्तवापेक्षा महत्त्वाचे वाटू लागले आहे. ही स्थिती सुखकर जीवनाऐवजी अस्वस्थ जीवनाची नांदी ठरू शकते.

                     म्हणूनच मोबाईलचा प्रश्न ‘वापर करावा की नाही’ हा नसून ‘कसा आणि किती वापरावा’ हा आहे. मोबाईल आपल्यासाठी असावा; आपण मोबाईलसाठी नसावे. यासाठी वैयक्तिक आणि सामाजिक पातळीवर काही शिस्त आवश्यक आहे. जेवणाच्या वेळी, कुटुंबासोबत वेळ घालवताना मोबाईल बाजूला ठेवणे, झोपण्यापूर्वी स्क्रीन वापर टाळणे, सोशल मीडियासाठी ठरावीक वेळ ठरवणे—या छोट्या सवयी मोठा बदल घडवू शकतात.

                        शाळा, पालक आणि समाज यांनी मिळून डिजिटल साक्षरतेबरोबरच डिजिटल संयम शिकवण्याची गरज आहे. तंत्रज्ञानाचा उपयोग कसा करायचा, याबरोबरच त्याचा अतिरेक कसा टाळायचा, हेही नव्या पिढीला शिकवले पाहिजे.

                    अखेर मोबाईल हे केवळ एक साधन आहे—ते ना पूर्णपणे वरदान आहे, ना शाप. त्याचा वापर करणाऱ्या हातातच त्याचे भविष्य आहे. सुज्ञ, मर्यादित आणि उद्देशपूर्ण वापर केला, तर मोबाईल मानवी जीवन अधिक सुखकर, सुरक्षित आणि समृद्ध करू शकतो. अन्यथा, तो आपले स्वातंत्र्यच हिरावून घेऊ शकतो. 

.               धन्यवाद.

माणिक केवटे.

 कळंब जिल्हा यवतमाळ 

9226769497