रोजगार व स्वयंरोजगार मार्गदर्शन -भाग 1

आजच्या काळातील रोजगार

 संधी : बदलती वाट, बदलती

 कौशल्ये

                      शिक्षण व प्रशिक्षण यामध्ये एक महत्त्वाचा फरक आहे शिक्षण हे आपण कितीही शिकत राहू शकतो आणि त्यामधून नोकरी मिळवणे व चाकरी करणे एवढा उद्देश आपला असू शकतो. परंतु प्रशिक्षणामधून आपल्याला जे कौशल्य प्राप्त होते त्यामधून स्वयंरोजगाराची निर्मिती होते. त्यामुळे आपण कुठलेही एक आजच्या युगाला आवश्यक असणारे कौशल्य प्राप्त करणे क्रमप्राप्त ठरते.

एक काळ होता की शिक्षण पूर्ण झाले की नोकरी मिळणे हेच यशाचे मोजमाप मानले जायचे. सरकारी किंवा खाजगी नोकरी म्हणजे सुरक्षित भविष्य, स्थिर उत्पन्न आणि सामाजिक प्रतिष्ठा. मात्र आजचा काळ वेगळा आहे. रोजगाराच्या संधी बदलत आहेत, कामाचे स्वरूप बदलत आहे आणि त्यासोबतच यशाची व्याख्याही बदलताना दिसते.

                        आज केवळ पदवी किंवा पदव्युत्तर शिक्षण पुरेसे राहिलेले नाही. अनेक तरुणांकडे शिक्षण आहे, पण रोजगार नाही; तर काहींकडे औपचारिक शिक्षण कमी असूनही कौशल्याच्या जोरावर ते चांगले उत्पन्न मिळवत आहेत. यावरून एक गोष्ट स्पष्ट होते— आजचा काळ हा “डिग्रीपेक्षा कौशल्याचा” आहे.

बदलती रोजगार व्यवस्था

                    पूर्वी नोकरी म्हणजे आठ तासांचे काम, महिन्याच्या शेवटी पगार आणि आयुष्यभर एकाच संस्थेत सेवा अशी संकल्पना होती. आज मात्र कॉन्ट्रॅक्ट बेसिस, फ्रीलान्सिंग, पार्टटाईम, प्रोजेक्ट वर्क, ऑनलाइन काम अशा अनेक संधी उपलब्ध आहेत. आयटी, डिजिटल मार्केटिंग, डिझाइन, कंटेंट लेखन, डेटा एनालिसिस यांसारख्या क्षेत्रात काम करण्यासाठी कार्यालयात जाणेही आवश्यक नाही.

                       यामुळे ग्रामीण व निमशहरी भागातील तरुणांसाठीही नवीन दारे उघडली आहेत. इंटरनेट आणि स्मार्टफोनमुळे संधी गावापर्यंत पोहोचल्या आहेत—फक्त त्या ओळखण्याची दृष्टी लागते.

कौशल्ये हीच खरी संपत्ती

                           आज नोकरी देणारा मालक किंवा संस्था एकच प्रश्न विचारते— “तुम्हाला येते काय?”
तुम्ही कोणत्या कॉलेजमधून शिकला आहात यापेक्षा तुम्ही समस्या कशी सोडवता, नवे काय निर्माण करता, आणि बदल स्वीकारता का—याला अधिक महत्त्व आहे.

                           संवाद कौशल्य, संगणक साक्षरता, मूलभूत अकाउंटिंग, मार्केटिंगची समज, ग्राहकांशी वागण्याची पद्धत, वेळेचे नियोजन—ही कौशल्ये कोणत्याही क्षेत्रात उपयोगी पडतात. दुर्दैवाने आपल्या शिक्षण व्यवस्थेत या कौशल्यांवर फारसा भर दिला जात नाही. त्यामुळे रोजगार मिळवताना अनेक जण मागे पडतात.

मानसिकता बदलणे गरजेचे

                      आजही अनेक कुटुंबांमध्ये “मुलाला नोकरी लागली पाहिजे” हीच अपेक्षा असते. व्यवसाय, स्वयंरोजगार किंवा कौशल्यावर आधारित कामाकडे संशयाने पाहिले जाते. पण वास्तव असे आहे की केवळ नोकरीवर अवलंबून राहणे आता सुरक्षित राहिलेले नाही.

                    कोविड काळात हे स्पष्ट झाले की नोकरी असलेले लोकही अचानक बेरोजगार झाले. मात्र ज्यांच्याकडे एखादे कौशल्य होते, जे स्वतः काहीतरी करत होते, त्यांनी परिस्थितीशी जुळवून घेतले. त्यामुळे तरुणांनी आणि पालकांनीही मानसिकता बदलणे अत्यंत आवश्यक आहे.

ग्रामीण व तालुका पातळीवरील संधी

                        आज रोजगार म्हणजे फक्त शहरात जाणे असे समीकरण राहिलेले नाही. तालुका व ग्रामीण भागातही सेवा क्षेत्र, शेतीपूरक व्यवसाय, प्रशिक्षण, दुरुस्ती सेवा, आरोग्य, शिक्षण, डिजिटल सेवा यामध्ये मोठ्या संधी आहेत.

                            गरज आहे ती स्थानिक गरज ओळखण्याची. आपल्या परिसरात लोकांना कोणत्या सेवांची कमतरता आहे, कोणते उत्पादन बाहेरून येते, कोणते काम लोकांना करायला वेळ नाही—या प्रश्नांची उत्तरे शोधली तर रोजगाराच्या संधी आपोआप दिसू लागतात.

स्वतःची तयारी हीच पहिली पायरी

                     रोजगार मिळवायचा असेल किंवा निर्माण करायचा असेल तर आधी स्वतःकडे प्रामाणिकपणे पाहणे गरजेचे आहे. आपल्याला काय येते, काय शिकायला आवडेल, किती जोखीम घेऊ शकतो, किती मेहनत करण्याची तयारी आहे—या प्रश्नांची उत्तरे स्पष्ट असली पाहिजेत.

सरकारी योजना, प्रशिक्षण संस्था, मार्गदर्शन केंद्रे उपलब्ध आहेत; पण त्यांचा लाभ तेव्हाच होतो जेव्हा व्यक्ती स्वतः तयार असते.

                      आजचा काळ आव्हानांचा आहे, पण त्याच वेळी संधींचाही आहे. रोजगाराच्या पारंपरिक वाटा बदलल्या आहेत, मात्र नवीन वाटा तयार झाल्या आहेत. गरज आहे ती बदल स्वीकारण्याची, कौशल्ये आत्मसात करण्याची आणि स्वतःवर विश्वास ठेवण्याची.

रोजगार मिळवणे हे फक्त नशीब नसून तयारीचे फळ आहे—आणि तयारी आजपासूनच सुरू झाली पाहिजे.