आयटीआय प्रशिक्षण : कौशल्याधारित भारत घडविण्याची मजबूत पायाभरणी

आयटीआय प्रशिक्षण :

 कौशल्याधारित भारत

घडविण्याची मजबूत

 पायाभरणी.

आजच्या स्पर्धात्मक युगात केवळ पदवी किंवा उच्च शिक्षण पुरेसे राहिलेले नाही. रोजगारक्षमतेसाठी व्यावहारिक कौशल्य, तांत्रिक ज्ञान आणि कामाचा अनुभव यांना मोठे महत्त्व प्राप्त झाले आहे. याच गरजेतून देशात औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था (Industrial Training Institute – ITI) या संकल्पनेचा विकास झाला. आयटीआय प्रशिक्षण हे युवकांना रोजगार, स्वयंरोजगार आणि उद्योगांसाठी तयार करणारे एक प्रभावी माध्यम ठरले आहे.

महाराष्ट्रात सध्या शासकीय (Govt) ITIs ची संख्या
417 शासकीय ITIs आहेत.

या 417 ITIs मध्ये विविध प्रकारची शासकीय औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था (उदा. सामान्य, आदिवासी, महिला इ.) समाविष्ट आहेत.

आयटीआयची संकल्पना व उद्दिष्टे

आयटीआय संस्थांची स्थापना प्रामुख्याने कुशल व अर्धकुशल मनुष्यबळ निर्माण करण्यासाठी करण्यात आली आहे. उद्योग, कारखाने, बांधकाम, ऊर्जा, वाहन उद्योग, आयटी सहाय्यक सेवा अशा विविध क्षेत्रांसाठी आवश्यक असणारे तांत्रिक कामगार आयटीआय प्रशिक्षणातून तयार होतात.
या प्रशिक्षणाचे मुख्य उद्दिष्ट म्हणजे विद्यार्थ्यांना काम करत शिकणे (Learning by Doing) या तत्त्वावर आधारित शिक्षण देणे.

आयटीआय प्रशिक्षणाची रचना

आयटीआय प्रशिक्षणामध्ये सिद्धांत (Theory) आणि प्रत्यक्ष प्रात्यक्षिक (Practical) यांचा संतुलित समावेश असतो. बहुतांश अभ्यासक्रमांमध्ये:

• ७०% प्रात्यक्षिक प्रशिक्षण

• ३०% सैद्धांतिक शिक्षण

असा अभ्यासक्रम आखला जातो. यामुळे विद्यार्थी केवळ पुस्तकी ज्ञानापुरते मर्यादित राहत नाहीत, तर प्रत्यक्ष काम करताना आत्मविश्वासाने निर्णय घेऊ शकतात.

आयटीआयमधील प्रमुख ट्रेड्स

देशभरातील NCVT स्तरावर विविध ITI ट्रेड्सची एकूण सूची 126 पर्यंत आहे (देशव्यापी), पण महाराष्ट्रात DVET च्या योजनेंतर्गत सुमारे 85 ट्रेड्स शिकवले जातात.

या ट्रेड्समध्ये Engineering आणि Non-Engineering दोन्ही प्रकारचे कौशल्य प्रशिक्षण दिले जाते. 

आयटीआयमध्ये विविध उद्योगांशी निगडित अनेक ट्रेड्स उपलब्ध आहेत, त्यामध्ये प्रामुख्याने:

• इलेक्ट्रिशियन

• फिटर

• वेल्डर

• मेकॅनिक मोटार व्हेईकल

• टर्नर

• ड्राफ्ट्समन

• कोपा (Computer Operator & Programming Assistant)

• प्लंबर

• वायरमन

• रेफ्रिजरेशन व एअर कंडिशनिंग मेकॅनिक

या ट्रेड्सची कालावधी साधारणतः ६ महिने ते २ वर्षे इतकी असते.

प्रशिक्षणाचा उद्योगांशी थेट संबंध

आयटीआय प्रशिक्षणाची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे त्याचा उद्योगांशी असलेला थेट संबंध. अनेक अभ्यासक्रम NCVT / SCVT मान्यताप्राप्त असल्याने देशभरात व परदेशातही त्यांना मान्यता मिळते.
प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर विद्यार्थ्यांना:

• औद्योगिक कारखान्यात नोकरी

• अप्रेंटिसशिप (Apprenticeship Training)

• कंत्राटी सेवा

• स्वयंरोजगार

अशा विविध संधी उपलब्ध होतात.

अप्रेंटिसशिप : अनुभवाची शाळा

आयटीआय नंतरची अप्रेंटिसशिप योजना ही प्रशिक्षणाचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. या योजनेत विद्यार्थी प्रत्यक्ष उद्योगांमध्ये काम करताना अनुभव मिळवतात आणि त्याबदल्यात त्यांना मानधनही दिले जाते.
यामुळे विद्यार्थ्यांचा:

• प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव वाढतो

• उद्योगातील शिस्त व नियम समजतात

• नोकरीची शक्यता अधिक मजबूत होते

आयटीआय आणि स्वयंरोजगार

आजच्या काळात अनेक आयटीआय प्रशिक्षित युवक स्वतःचा व्यवसाय उभारत आहेत. इलेक्ट्रिकल कामे, मोटार दुरुस्ती, वेल्डिंग वर्कशॉप, एसी-फ्रिज दुरुस्ती, संगणक सेवा केंद्र अशा विविध क्षेत्रांत आयटीआय प्रशिक्षण अत्यंत उपयुक्त ठरते.
शासनाच्या PMEGP, मुद्रा योजना, कौशल्य विकास योजना यांसारख्या उपक्रमांमुळे आयटीआय पास युवकांना आर्थिक सहाय्यही मिळते.

आयटीआय प्रशिक्षणाचे सामाजिक महत्त्व

आयटीआय हे केवळ रोजगाराचे साधन नसून ते सामाजिक बदलाचे माध्यम आहे. ग्रामीण व आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकातील युवकांना कमी कालावधीत कौशल्य मिळवून स्वावलंबी बनवण्याचे काम आयटीआय करीत आहे.
शिक्षण अर्धवट राहिलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी आयटीआय हा दुसरा संधीचा दरवाजा ठरतो.

बदलत्या तंत्रज्ञानासोबत आयटीआय

डिजिटल युगात आयटीआय अभ्यासक्रमांमध्येही बदल होत आहेत. ऑटोमेशन, सोलार टेक्नॉलॉजी, इलेक्ट्रिक वाहन, सीएनसी मशिन, आयटी सपोर्ट यांसारखे नवे अभ्यासक्रम समाविष्ट केले जात आहेत. यामुळे आयटीआय प्रशिक्षण अधिक आधुनिक व उद्योगसुसंगत बनत आहे.

आयटीआय प्रशिक्षण हे भारताच्या कौशल्य विकासाच्या प्रवासातील एक मजबूत स्तंभ आहे. बेरोजगारीच्या समस्येवर प्रभावी उत्तर देणारी ही प्रणाली युवकांना कौशल्य, आत्मविश्वास आणि स्वावलंबन प्रदान करते.
“हाताला काम आणि कामाला सन्मान” ही संकल्पना प्रत्यक्षात आणण्याचे कार्य आयटीआय करत आहे. भविष्यात उद्योगप्रधान भारत घडविण्यासाठी आयटीआय प्रशिक्षणाची भूमिका अधिक निर्णायक ठरणार आहे.